توسعه سیاسی یکی از مؤلفههای کلیدی در پیشرفت جوامع است که در کنار توسعه اقتصادی و اجتماعی، زمینهساز ارتقای حکمرانی و افزایش کارآمدی نظامهای سیاسی میشود. در این میان، احزاب سیاسی بهعنوان یکی از مهمترین نهادهای مشارکت عمومی، نقشی مؤثر در تقویت دموکراسی، انسجام اجتماعی و ارتقای آگاهی عمومی دارند. فعالیت حزبی در ایران، همواره تحت تأثیر شرایط تاریخی، ساختارهای قانونی و الزامات سیاسی بوده است. با این حال، احزاب همچنان میتوانند بهعنوان حلقه واسط میان مردم و حاکمیت، بسترهای لازم را برای توسعه سیاسی فراهم کنند.
توسعه سیاسی به مجموعهای از فرایندها اطلاق میشود که منجر به افزایش کارآمدی، پاسخگویی، مشارکت عمومی و پایداری نظام حکمرانی میشود. در این میان، احزاب سیاسی با سازماندهی و هدایت جریانهای مختلف اجتماعی، نقش کلیدی در تقویت نهادهای دموکراتیک، تسهیل رقابت سیاسی و انتقال خواستههای مردم به حاکمیت ایفا میکنند. یکی از مهمترین کارکردهای احزاب، گسترش بسترهای مشارکت عمومی است. احزاب، شهروندان را به حضور فعال،اگاهانه ومسئولیت پذیر در فرایندهای تصمیمگیری تشویق کرده و امکان مشارکت گروههای مختلف اجتماعی را در نظام سیاسی افزایش میدهند. در عین حال، فعالیت احزاب در چارچوب رقابتهای قانونی و مبتنی بر منافع ملی، میتواند موجب شکلگیری فضای گفتوگو، تعامل سازنده و همبستگی اجتماعی شود. احزاب از طریق ایجاد زمینههای تفاهم و تبادل ایدهها، به کاهش تنشهای اجتماعی و تقویت وحدت ملی کمک میکنند.
احزاب، علاوه بر کارکرد انتخاباتی، در ارتقای فرهنگ سیاسی و آگاهی عمومی نیز نقش مهمی ایفا میکنند. ارائه تحلیلهای کارشناسی، تدوین برنامههای اجرایی و آگاهیبخشی درباره مسائل کلان کشور، از جمله وظایف احزاب در جهت ارتقای سطح دانش سیاسی جامعه است.
همچنین، احزاب میتوانند بهعنوان پل ارتباطی میان جامعه و نهادهای تصمیمگیر عمل کرده و ضمن انتقال مطالبات عمومی به ساختارهای حکومتی، زمینهساز افزایش اعتماد عمومی به نظام سیاسی شوند. با وجود این، فعالیت حزبی در ایران با چالشهایی مواجه است که روند نهادینهسازی احزاب را با محدودیتهایی روبهرو کرده است.
یکی از چالشهای اساسی، مسائل حقوقی و ساختاری مرتبط با فعالیتهای حزبی است. در برخی موارد، مقررات موجود محدودیتهایی را برای احزاب ایجاد کرده که میتواند بر میزان پویایی و اثرگذاری آنها تأثیر بگذارد. بازنگری در برخی از این مقررات و تسهیل شرایط برای شکلگیری احزاب کارآمد، میتواند به تقویت فعالیتهای حزبی کمک کند. در کنار این موضوع، فرهنگ سیاسی جامعه نیز بر روند توسعه احزاب اثرگذار است. در ایران، گرایش به شخصیتگرایی و جناحبندیهای غیررسمی بیش از وابستگی به احزاب ساختاریافته مشهود است. تقویت فرهنگ حزبی و افزایش آگاهی عمومی نسبت به اهمیت کارکردهای احزاب میتواند به بهبود این وضعیت کمک کند. بررسی ها نشان می دهد بسیاری از احزاب در ایران فاقد ساختارهای درونی منسجم، برنامههای عملیاتی مدون و شفافیت مالی لازم هستند. این عوامل موجب کاهش کارآمدی احزاب و در نتیجه کاهش اعتماد عمومی به آنها میشود.
با توجه به اهمیت احزاب در توسعه سیاسی، تقویت جایگاه آنها مستلزم اتخاذ رویکردهای راهبردی است. اصلاح و بهینهسازی قوانین مرتبط با فعالیتهای حزبی بهمنظور افزایش فضای رقابت سالم و عادلانه، تقویت آموزش سیاسی و فرهنگ حزبی برای افزایش آگاهی عمومی، افزایش شفافیت در عملکرد احزاب از طریق تدوین برنامههای اجرایی مشخص، ایجاد بسترهای مناسب برای تعامل سازنده میان احزاب و نهادهای تصمیمگیر و حفظ همبستگی ملی از طریق ایجاد فضایی مبتنی بر گفتوگو، تفاهم و همکاری میان احزاب مختلف از جمله اقداماتی است که میتواند در این مسیر مؤثر باشد.
احزاب سیاسی یکی از ارکان مهم توسعه سیاسی محسوب میشوند که میتوانند از طریق افزایش مشارکت عمومی، تقویت وحدت ملی و ارتقای آگاهی سیاسی، به پویایی نظام حکمرانی کمک کنند. در ایران، با وجود برخی چالشها، فرصتهای مناسبی برای تقویت نقش احزاب وجود دارد. اتخاذ سیاستهای حمایتی، تقویت فرهنگ حزبی و ارتقای شفافیت در عملکرد احزاب، میتواند زمینه را برای توسعه سیاسی پایدار در کشور فراهم سازد.
بعلاوه تغییر نگرش برخی از نهادهای موثر در تصمیم گیری وتصمیم سازی کشورنسبت به احزاب وپذیرش نقش وکارکرد آن به عنوان یکی از پشتوانه های عقلانی سازی مشارکت وتاثیر مسقیم این نهاد مدنی می تواند در قوام بخشی به فعالیت احزاب در کشور موثر باشد.
